Turbo arızası belirtileri: sesten dumana teşhis

Turbo, motora giren havayı sıkıştıran bir pompadır. Egzozdan çıkan gaz bir türbin çarkını döndürür; aynı milin diğer ucundaki kompresör çarkı da emme havasını sıkıştırıp motora basar. Aynı hacimli motora daha fazla hava girdiği için daha fazla yakıt yakılabilir, güç buradan gelir. Bu mil çok yüksek devirde döner, motor yağıyla yağlanır ve soğutulur.

Bu düzenin bozulduğunu haber veren belirtiler şunlar:

• Çekiş kaybı ve gaza geç tepki. En sık şikâyet. Araç düz yolda idare eder, rampada ve hızlanmada yetersiz kalır. Kimi araçta belirli bir devirden sonra çekiş bıçakla kesilmiş gibi biter.
• Egzozdan renkli duman. Mavi, siyah veya kalın beyaz duman. Rengin hangisi olduğu şüpheli listesini doğrudan değiştirir; ayrı bölümde tabloyla ele alınıyor.
• Emme bölgesinden gelen ses. Gaza basınca yükselen ıslık, siren sesi ya da devirle artan uğultu. Turbonun hafif uğultusu normaldir, anormal olan sesin karakteridir.
• Yağ eksiltme. Kaput altında damlayan yağ izi yokken yağ çubuğundaki seviyenin düşmesi. Genellikle mavi dumanla birlikte gelir.
• Motor arıza lambası ve acil durum modu. Motor kontrol ünitesi beklediği şarj basıncını göremediğinde aracı korumaya alır: devir sınırlanır, gaz pedalı yanıt vermez hâle gelir.
• Artan yakıt tüketimi. Sıkıştırma yetersizse aynı işi yapmak için daha fazla yakıt harcanır.
• Turbo bölgesinde yağ izi. Turbonun gövdesinde, emme borusunda veya intercooler hortumunun içinde yağ birikmesi.
• Rölantide düzensizlik. Sallanma, boğulma, dizel araçlarda devrin oturmaması. Tek başına turboya işaret etmez ama diğerleriyle birlikte anlam kazanır.

Bu bölüm yazının en pahalı sorusunu cevaplıyor. Turbo, aracın en pahalı parçalarından biri; “turbo gitti” teşhisiyle değiştirilen turboların önemli bir kısmı ise sökülüp bakıldığında sağlam çıkıyor. Sebep basit: turbo bir hava yolunun ortasında duruyor ve o yolun herhangi bir yerindeki kaçak, tıkanıklık ya da sensör hatası turbo arızasıyla aynı belirtiyi veriyor.

Sıralamayı doğru kurmak için servise gitmeden önce üç adım işinizi görür:

1. 1

   Emme yolunu gözle ve elle kontrol edin

   Motor soğukken hava filtresi kutusundan turboya, turbodan intercooler’a ve oradan emme manifolduna giden hortumları takip edin. Yırtık, çatlak, gevşemiş kelepçe ve içeride biriken yağ arıyorsunuz. Hortumun yerinden çıkması, dışarıdan bakınca fark edilmeyecek kadar küçük bir hareketle olabiliyor.
2. 2

   Arıza kodunu okutun

   Motor arıza lambası yanıyorsa kodu okutmadan parça değiştirmeyin. Şarj basıncı ile ilgili kodlar “beklenen basınca ulaşılamadı” der; bunun sebebi turbo da olabilir, kaçak da, sensör de. Kod, teşhisin başlangıcıdır, sonucu değil.
3. 3

   Basınç kaçağı testi isteyin

   Emme yoluna kontrollü hava basılarak kaçak aranır. Bu test hem kaçağın olup olmadığını hem de nerede olduğunu gösterir. Turbo değişimi gibi büyük bir masrafa girmeden önce yapılması gereken en ucuz testtir.

Ses, turbo teşhisinde en çok bilgi taşıyan belirti. Ama “turbo ses yapıyor” cümlesi tek başına bir şey söylemiyor; sesin karakteri şüpheliyi ayırıyor.

• Tiz ıslık, siren sesi. Gaza basınca yükselir, gaz kesilince kaybolur. En sık sebebi basınçlı hava yolundaki kaçaktır; ikinci sebep kompresör çarkının gövdeye sürtmesi ya da kanat aşınmasıdır. Kaçak ile çark sesini ayırmanın yolu basınç kaçağı testidir.
• Boğuk uğultu, devirle artan uğuldama. Mil boşluğuna, yani rulman aşınmasına işaret eder. Genellikle yağ sızıntısı ve mavi dumanla birlikte gelir.
• Metalik sürtünme, taşlama sesi. Çark gövdeye değiyor demektir. Bu sesle yola devam edilmez: kopan bir kanat parçası doğrudan motorun emme yoluna gider ve turbo arızasını motor arızasına çevirir.
• Gaz kesince gelen kesik kesik üfleme. Basınçlı havanın geri kaçmasıyla oluşur; genellikle blow-off ya da diverter valfinden veya bir kaçaktan kaynaklanır. Turbonun kendi arızası olmayabilir.
• Hafif, sabit turbo uğultusu. Normaldir. Turbolu her araçta duyulur; sorun sesin varlığı değil, karakterinin değişmesidir.

Sesin nereden geldiğini daraltmak için basit bir yöntem var: aracı hareketsiz tutup gaz verildiğinde ses geliyor mu, yoksa yalnızca yük altında, yani giderken mi çıkıyor? Yük altında belirginleşen sesler basınç devresini, rölantide de duyulan sesler mekanik aşınmayı işaret eder.

Duman rengi, turbo şüphesini güçlendiren ya da tamamen başka bir yere gönderen en hızlı ayraç.

Mavi duman gördüğünüzde şu ayrım işe yarar: duman yalnızca gaz verirken mi geliyor, yoksa rölantide de mi sürüyor? Turbo kaynaklı yağ kaçağı genellikle basıncın değiştiği anlarda, özellikle uzun bir yavaşlamadan sonra gaz verildiğinde belirginleşir. Rölantide sürekli mavi duman motorun içine daha çok işaret eder. Bu ayrım kesin bir kural değil, şüpheli sırasını değiştiren bir gözlemdir.

Eksiltebilir. Turbo mili motor yağıyla yağlanır; milin iki ucundaki sızdırmazlık elemanları yağın hava yoluna geçmesini engeller. Mil boşluğu arttığında bu ayrım bozulur ve yağ ya kompresör tarafına, yani emme havasının içine, ya da türbin tarafına, yani egzoza kaçar. Emme tarafına kaçan yağ mavi duman ve düşen yağ seviyesi olarak görünür; intercooler hortumunun içinde biriken yağ da aynı hikâyeyi anlatır.

Ama yağ eksiltmenin tek sebebi turbo değildir. Aşınmış segmanlar, sertleşmiş supap lastikleri, tıkanmış karter havalandırması ve çeşitli conta sızıntıları da seviyeyi düşürür. Yağ seviyesi düşüyorsa önce aracın altında ve motor çevresinde gözle görülür bir sızıntı izi aranır: dışarı damlamıyorsa yağ yanıyor demektir, bu da turbo ile motor içi arasında bir seçim gerektirir.

Doğrudan hayır. Turbo, motorun soğutma devresinin ısı atan bir parçası değildir; hararetin bilinen sebepleri termostat, devirdaim, radyatör, fan, soğutma sıvısı kaybı ve conta tarafındadır. “Turbo hararet yaptırdı” cümlesi çoğu zaman iki ayrı arızanın aynı dönemde ortaya çıkmasından doğar.

Dolaylı bağlar ise şunlar:

• Su soğutmalı turbolarda turbo gövdesine giden soğutma hattı ve rekorları sızdırabilir. Antifriz eksildikçe sıcaklık yükselir; burada hararetin sebebi turbo değil, kaybedilen sıvıdır.
• Egzoz tarafında ciddi bir tıkanma varsa motor gazı dışarı atmakta zorlanır ve termal yük artar. Bu genellikle turbodan çok tıkalı partikül filtresi veya katalizör konusudur.
• Turbo gövdesi zaten çok sıcak çalışır. Sıcak gövdeye damlayan yağ duman ve koku üretir; bu, hararetle karıştırılan ama farklı bir olaydır.

Sıcaklık ibresi yükseliyorsa turboyu değil, soğutma devresini araştırın. Belirtiden parçaya giden ayrıntılı teşhis için araba hararet yapmasının sebepleri yazısına bakabilirsiniz.

Turbonun kendine ait bir uyarı lambası yoktur. Gösterge panelinde “turbo arızalı” diyen bir sembol aramayın; böyle bir sembol üretilmiyor. Turbo veya şarj basıncı devresiyle ilgili bir sorunda görülenler şunlar:

• Sarı motor arıza lambası. En yaygın olanı. Motor kontrol ünitesi beklediği şarj basıncını göremediğinde kayıt açar ve lambayı yakar.
• Ön ısıtma bujisi sembolünün yanıp sönmesi. Dizel araçlarda motor tarafında bir arıza kaydı olduğunu bildirmek için kullanılır; tek başına ön ısıtma arızası anlamına gelmez.
• Acil durum modu uyarısı. Bazı araçlarda ayrı bir mesaj olarak görünür. Devir sınırlanır, gaz pedalı yanıt vermez, araç kendini korumaya alır.
• Partikül filtresi uyarısı. Turbo şüphesiyle karışabilir; tıkalı filtre de çekiş kaybı ve acil durum modu üretir.

Turbo nadiren kendi kendine bozulur. Sökülen turboların büyük kısmında asıl sebep turbonun dışındadır ve bu sebep bulunmazsa yeni turbo da aynı yoldan gider.

• Yağlama sorunları. En yaygın sebep. Geciken yağ değişimi, kirli yağ, kurum ve tortuyla daralmış yağ besleme borusu, düşük yağ basıncı. Mil yeterli yağ alamayınca rulman aşınır ve boşluk başlar.
• Yabancı cisim hasarı. Hava filtresinden ya da emme yolundan geçen küçük bir parça, çark kanatlarını ezerek dengeyi bozar. Filtresiz veya kötü oturmuş filtreyle çalışan araçlarda sık görülür.
• Aşırı ısınma ve sıcakken kontak kapatma. Uzun yol veya sert sürüşün hemen ardından motoru durdurmak, yağ dolaşımı kesildiği hâlde çok sıcak olan turboda yağın pişmesine yol açar. Oluşan tortu yağ yolunu daraltır.
• Kurumlanma. Kısa mesafe şehir içi kullanılan dizel araçlarda değişken geometrili turbonun kanatları ve kolu kurumla sıkışır.
• Aşırı basınç. Yazılım değişikliği veya arızalı basınç kontrolü turboyu tasarım sınırının dışında çalıştırır.

Turbo değişmesi gerektiği kesinleştiğinde dört seçenek var. Hangisinin doğru olduğu aracın yaşına, kalan kullanım ömrüne ve turbonun tipine göre değişir.

Maliyet sıralaması genellikle sıfır orijinalden yerel revizyona ve çıkmaya doğru düşer; kesin rakam araca, turbo tipine ve parçanın durumuna göre değiştiği için burada rakam vermiyoruz. Karar verirken şunu hesaba katın: turbo arızasının sebebi bulunmadıysa hangi seçeneği alırsanız alın sonuç aynı olacaktır. Sıfır, revizyon, yan sanayi ve çıkma arasındaki farkı genel çerçevede görmek için orijinal, OEM, yan sanayi ve çıkma parça farkı yazısına, çıkma ile revizyon arasındaki kararı ayrıntılı kurmak içinse çıkma turbo alınır mı yazısına bakabilirsiniz.

Turbo, çıkma alınmaya uygun parçalardan biri: metal gövdeli, seri numarası okunabilen ve durumu elle kontrol edilebilen bir parça. Ama “marka-model-yıl” bilgisiyle turbo alınmaz. Aynı motorun farklı donanımlarında farklı turbo kullanılabiliyor.

Eşleşmesi gereken bilgiler

• OEM parça kodu — aracın üreticisinin verdiği kod. En güvenilir eşleşme budur.
• Turbo üreticisinin kendi kodu — Garrett, BorgWarner, IHI, Mitsubishi gibi üreticilerin gövde üzerindeki plakasında yazar. Bu plakanın fotoğrafını isteyin.
• Değişken geometrili (VNT) mi, sabit geometrili mi olduğu. İkisi birbirinin yerine geçmez.
• Aktüatör tipi: vakumla çalışan pnömatik aktüatör mü, elektronik aktüatör mü? Elektronik aktüatörlü turbolarda montaj sonrası kalibrasyon ve kodlama gerekir; bu ek bir işçilik kalemidir.
• Flanş geometrisi, egzoz ve emme bağlantı ölçüleri, yağ besleme ile dönüş rekorlarının tipi.

Parçayı elinize aldığınızda bakılacaklar

• Kompresör çarkını parmakla eksende ileri geri oynatın: çark gövdeye değiyorsa o turbo alınmaz. Hafif bir eksenel boşluk normaldir, gövdeye temas normal değildir.
• Kanatları tek tek gözden geçirin. Ezik, çentik ve kırık kanat dengeyi bozar, turbo kısa sürede geri gelir.
• Mili elle çevirin: takılmadan, sürtmeden ve ses vermeden dönmeli.
• Kompresör ve türbin tarafında yağ izi arayın. Yağ izi sızdırmazlığın bozulduğunu gösterir.
• Değişken geometrili turboda aktüatör kolunu hareket ettirin: kol sıkışmadan hareket etmeli. Sıkışan kol kurumlanmış bir mekanizmaya işaret eder.
• Egzoz tarafındaki gövdede çatlak olup olmadığına bakın.

Satıcıya sorulacaklar

• Turbo hangi araçtan söküldü, aracın kilometresi neydi, araç neden söküme girdi?
• Turbo revizyondan geçti mi, geçtiyse hangi parçaları yenilendi ve dengelendi mi?
• Deneme süresi ve iade koşulu ne? Bunu satış öncesinde yazılı isteyin.
• Garanti süresi ne kadar ve neyi kapsıyor?

Hangi parçaların çıkma alınmaya uygun olduğunu genel çerçevede görmek için hangi parçalar çıkma alınır yazısına bakabilirsiniz. Parça talebi bırakırken şasi numarasını, OEM kodunu ve turbo plakasının fotoğrafını eklerseniz parçacılar doğru turboyu ilk seferde eşleştirir; aksi hâlde yazışma “hangi motor, hangi donanım” sorularıyla uzar.